Cieszynka (broń)

Cieszynka (broń)

Cieszynka, znana również jako ptaszniczka, to rodzaj myśliwskiej broni strzeleckiej, która od drugiej połowy XVI wieku była produkowana w Cieszynie. Przeznaczona głównie do polowań na siedzące ptactwo, charakteryzuje się lekką konstrukcją oraz bogatym zdobieniem. W artykule tym przyjrzymy się charakterystyce cieszynki, jej historii, procesowi produkcji oraz umiejętnościom rzemieślniczym niezbędnym do jej wytworzenia.

Charakterystyka cieszynki

Cieszynki są bronią lekką o małym kalibrze, co czyni je idealnymi do polowania na ptactwo. Ich unikalna forma obejmuje kolbę w kształcie „sarniej nóżki”, co zapewnia wygodny i pewny chwyt. Strzelano z nich poprzez przyłożenie kolby do twarzy, co pozwalało na precyzyjne celowanie. Mimo niewielkiego kalibru, cieszynki były cenione za swoją celność i donośność pocisków.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech cieszynki jest jej bogate zdobienie w stylu cieszyńskim. Wykonywane przy użyciu intarsji i inkrustacji z różnych materiałów, takich jak kość, róg jelenia, masa perłowa czy mosiądz, cieszynki często przedstawiały motywy zwierzęce i fantastyczne stwory. Zdobienia te nie tylko podkreślały estetykę broni, ale także świadczyły o umiejętnościach jej twórców.

Cieszynka wyposażona jest w zamek kołowy, który stanowi charakterystyczny element tej broni. Mechanizm zapalający polega na krzesaniu iskier z pirytu przez obracające się koło z hartowanej stali. Ze względu na skomplikowaną budowę zamka kołowego, jego produkcją zajmowali się w Cieszynie specjalistyczni rzemieślnicy – ślusarze-zamecznicy.

Historia produkcji cieszynki

Początki produkcji cieszynki sięgają XVI wieku. Pierwsze wzmianki o broni strzeleckiej w stylu cieszyńskim pochodzą z 1580 roku i dotyczą Prudnika. Natomiast pierwszym udokumentowanym rusznikarzem w Cieszynie był Jerzy Puszkarz, który mógł być związany z produkcją cieszynki. W 1590 roku w Cieszynie powstał cech rusznikarzy, który zrzeszał rzemieślników zajmujących się tym rzemiosłem.

Ważnym momentem w historii cieszynki był rok 1595, kiedy to do Cieszyna przybył rusznikarz Jerzy Kurlandzki. To on wprowadził nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne oraz zdobnicze, które stały się charakterystyczne dla tego typu broni. W okresie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) pojawił się również florystyczny motyw kwiatu cieszynianki, który stał się popularnym elementem zdobniczym.

Produkcja cieszynki zaczęła zanikać po roku 1730 z powodu przestarzałych konstrukcji. Po III rozbiorze Polski w 1795 roku brak jest zapisów dotyczących dalszej produkcji tej broni, co sugeruje jej stopniowe wygasanie. Mimo to cieszynki pozostają ważnym elementem kultury regionalnej i są poszukiwane przez kolekcjonerów.

Czarna cieszynka

Specjalnym rodzajem cieszynki były tzw. „czarne cieszynki”, które przeznaczone były dla wojska. Charakteryzowały się one prostszą formą oraz brakiem zdobień, co czyniło je tańszymi w produkcji. Choć nie miały takiej samej wartości artystycznej jak ich zdobione odpowiedniki, były cenione za celność oraz niską wagę. Czarne cieszynki były wykorzystywane przez żołnierzy podczas różnych konfliktów, a także służyły jako broń ochronna dla karawan kupieckich.

Proces produkcji cieszynki

Produkcja cieszynki to skomplikowany proces wymagający wielu umiejętności rzemieślniczych. Współczesny czas wykonania jednej sztuki wynosi od 3 do 4 miesięcy i obejmuje szereg etapów:

• Wybór odpowiedniego drewna o wilgotności nieprzekraczającej 15% – najczęściej używana jest grusza.
• Wyrysowanie konturu łoża i wycinanie wg wzoru.
• Wstępne bejcowanie drewna dla uzyskania odpowiedniego koloru.
• Modelowanie kształtu i przygotowanie podłoża pod inkrustację.
• Wykonanie wnęki pod montaż lufy.
• Obróbka łoża od strony policzka oraz kolejne modelowanie.
• Przygotowanie elementów inkrustacyjnych oraz ich umieszczenie w zagłębieniach.
• Wykonanie metalowych części zamka kołowego oraz ich hartowanie.

Umiejętności rzemieślnicze

Aby stworzyć cieszynkę, konieczne są różnorodne umiejętności rzemieślnicze. W przeszłości proces ten był często podzielony pomiędzy różnych specjalistów, jednak z biegiem czasu coraz trudniej było znaleźć odpowiednich fachowców:

• Metalurgia: Umiejętność obróbki metali oraz ich formowania.
• Grawerowanie: Technika trwałego zdobienia powierzchni metalowych.
• Inkrustacja: Łączenie różnych materiałów dla uzyskania efektu estetycznego.
• Szyflerstwo: Przygotowywanie i dekoracja łoża broni.

Zakończenie

Cieszynka to nie tylko broń myśliwska; to również dzieło sztuki rzemieślniczej o bogatej historii i tradycji. Dzięki wyjątkowym technikom zdobniczym oraz zastos

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).